منبع شناسی تاریخ اشکانیان

سهیل اکبرپور

علاوه بر منابع کلاسیک که در پستی جداگانه ارائه دادیم منابع دیگری به زبان های مختلف در باب اشکانیان وجود دارد که در ادامه توضیح خواهیم داد.

منابع بابلی

متون بابلی که از هزاره‌های پیش از میلاد تا عصر سلوکی و اشکانی را در بر دارد، برای تحقیق درباره گوشته‌هایی از تاریخ اشکانیان از ارزش فراوانی برخوردارند. این متون به سه گروه اداری، حقوقی و اقتصادی طبقه بندی شده اند و حاوی بایگانی اسناد معابد مردوک، خانواده ها اشخاص هستند. اسناد متاخر بابلی حاوی مطالبی درباره شخصیت ها و مقامات رسمی پارتی است. این متون به خط میخی اکدی هستند و برخی از آنها همچنین اطلاعات مفصلی درباره جنگ های میان سلوکیان و اشکانیان برای تصرف بابل به دست می دهند. لازم به یادآوری است که بابل از ۱۴۱ تا ۱۳۱ پ.م. در تصرف پارتیان بود. سپس آنتیوخوس هفتم آن را متصرف شد تا اینکه شهر مجدداً به دست پارتیان افتاد. آنگاه هیسپائوسینس از «مه‌سن»، بابل را برای مدت کوتاهی به تصرف درآورد و سرانجام این سرزمین از سال ۱۲۶ پ.م. به طور قاطع در زمرهٔ متصرفات اشکانیان بود. حوادث و کشمکش های این سالها در اسناد بابلی مذکور ثبت گردیده و پژوهشگران پس از بررسی و نقد این منابع، بخشی از تاریخ پارتیان را که به فرمانروایی بر بابل مربوط می شود، با دیدگاه‌های تازه‌ای روشن ساخته‌اند. در میان این تودهٔ عظیم متون، حدود ۲۵۵ متن درباره سلوکیان و ۲۳ متن مربوط به اشکانیان است. همچنین تعداد ۱۶ لوحه گلی از الواح یونانی-بابلی مربوط به دوره سلوکی و پارتی است که به الفبای یونانی و زبان اکدی یا سومری نگاشته شده است.

نقش برجسته، تنگ سروک، نزدیک بهبهان، حدود سال ٢٠٠ میلادی

منابع سریانی

مورخین و نویسندگان سریانی،‌ به ویژه آنان که از روحانیون و کشیشان اوایل دورهٔ مسیحیت و معاصر اشکانیان بودند،‌ منابع ارزنده‌ای دربارهٔ تاریخ اشکانیان بر جای نهادند.

منابع ارمنی

علاوه بر منابع یونانی و رومی، مورخین ارمنی به دلیل ارتباط مستمر با اشکانیان و رومیان گزارش های ارزشمندی از این دوره به دست داده‌اند. ارمنستان در دوران فرمانروایی اشکانیان، طی سده‌های متوالی، به دلیل تسلط بر خاور نزدیک، جولانگاه مبارزه میان ایران و روم بود. در این میان بخش هایی از ارمنستان گاه در تصرف خاندان‌های ایرانی قرار می‌گرفت. بدین ترتیب، نوعی ارتباط سیاسی، فرهنگی و اقتصادی میان ایران و ارمنستان وجود داشت. مولفین و مورخین ارمنستان از اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران به خوبی آگاه بودند و بر این اساس، تالیفات ارزنده‌ای دربارهٔ آن تدوین کردند. با این همه نباید فراموش کرد که آثار مورخین ارمنی با افسانه و خرافات بسیاری آمیخته است و مورخ باید با دقت نظر و احتیاط آنها را تعقیب کند و واقعیات را از افسانه و خرافه تمایز دهد.

نوشته‌های موسی خورنی، مورخ بزرگ ارمنی سدهٔ پنجم و اوایل سدهٔ ششم میلادی، منبعی ارجمند برای تاریخ اشکانی و ساسانی است و از ارزش بسیار والایی برخوردار است. همچنین آثار و تالیفات مارآپاس کاتینا، فوستوس بیزانسی، باردسن، آگاتانژ، زنوب گلاگی، الیزه وارداپت، لازار فاربی، پوزانیاس، لروبنای ادسی و دیگر مورخین و دانشمندان ارمنی، منابع گرانبهایی در زمینهٔ تاریخ و جغرافیای تاریخ ایران در دورهٔ اشکانی و ساسانی به شمار می روند.

منابع عبری

مهمترین منبع تاریخی دینی یهود، کتاب مقدس عهد عتیق است. در آن منابع همچنین اشاراتی به تاریخ اشکانیان شده،‌ از جمله در کتاب میکاه نبی که از رساله های تورات است، به شیوه حکومت سلوکیان و اشکانیان در سوریه و فلسطین اشاراتی شده است. همچنین در کتاب تلمود که شامل میشنا (تلمود بابلی) و گمارا (تلمود اورشلیمی) است،‌ به روابط یهود با پارتیان اشاراتی شده و از پارتیان در مقابل تسلط رومیان بر فلسطین دفاع کرده اند.

فلاویوس

یوسف فلاویس کتابی شامل بیست فصل درباره عهد عتیق در تاریخ ملت یهود نوشته که این تالیف به طور مفصل به امپراتوری کوروش کبیرو حوادث دوران بطالسه و سلوکی ها پرداخته تا سرانجام به دوره رومی ها رسیده است. در این اثر،‌ وی اشارات فراوانی به تاریخ اشکانیان کرده است.

 

آثار فلاویوس مورد استناد نویسندگان معتبر کلیسا و مورخین بعد از او قرار گرفته و او را در شمار مورخین واقع نگار و دست اول شمرده اند. با این همه،‌ منتقدین معاصر تاریخ،‌ آثار او را خالی از اغراض شخصی ندانسته اند. از جمله،‌ هرگاه به روم پرداخته، تملق و چاپلوسی از نوشته های او آشکار می شود. هنگام دفاع از خود،‌ احساسات شخصی بر او غلبه داشته و نسبت به فلاسفه،‌ مورخان،‌ دانشمندان و سیاستمداران پیش از خود جانب عدالت و بی طرفی پیشه نکرده است. خرده دیگر که منتقدین بر او گرفته اند آن است که وی فردی متعصب بوده و بر خلاف مورخین یونانی و رومی نسبت به دانش های زمان خود بی توجه بوده است.

گزارش های فلاویوس (ژوزفوس) درباره جنگ های امپراتوران روم برای تصرف سرزمین های ماورای قفقاز و هجوم آلانها به ماورای قفقاز و همچنین روابط یهودیان با پارتیان از اهمیت خاصی برخوردار است.

متون هندی

در میان آثاری که مورخین هند در این دوره تالیف کرده اند،‌ کتابی به نام میلیندا پنخا در سده دوم میلادی نوشته که به دلیل اشتمال بر اطلاعاتی درباره تاریخ شاهان یونانی-باختری حائز اهمیت است.

منابع ترکی

کهن ترین نوشته ها به زبان ترکی،‌ کتیبه های «رونی ارخونو-ینی سئی» است که به سده پنجم تا هشتم میلادی متعلق است و در منطقه هفت آب و سیبری و مغولستان کشف شده. این کتیبه ها حاوی اطلاعات رزنده ای درباره تاریخ قبایل ترک زبان و همسایگان غربی ایشان، یعنی قبایل و اقوام ایرانی زبان آسیای میانه است.

منابع چینی

  1. سیماکیان که به عنوان هرودوت چین از او یاد می کنند و ریاست دربار امپراتور چین، وو-دی را به عهده داشته است، در کتاب شی جی (یادداشت های تاریخی) سخن از یک سفیر چینی به میان می آورد که از شهرهای فرغانه، سغد و بلخ دیدار کرده است.
  2. برادران بان‌گو و یان‌ژائو از مورخین دوره امپراتوری هان، در سالنامه های هان متقدم، تاریخ دوره های کهن را ادامه می دهند، گزارش هایی را نیز از دربار پارتها ارائه می دهند.
  3. فان‌یی، مورخ سده پنجم میلادی که گزارش های تاریخی او به نام سالنامه های هان متاخر در سده یازدهم تکمیل شده است، فصلی را به «سرزمین های غربی امپراتوری چین اختصاص داده و می نویسد که یک مقام رسمی چین در سال ۹۷ میلادی به امپراتوری پارت (آن‌هسی) سفر کرده و تا خلیج فارس پیش رفته است. سیاحان چینی در سفرنامه های خود اشاراتی به پارت ها و دولت اشکانیان کرده اند. همچنین، سیاحتنامه هوان تسانگ، اطلاعات تازه درباره قبایل چادرنشین آسیای میانه نظیر یوئه‌چی‌ها و کوشانیان به دست داده است.

متون اسلامی

از آنجا که مورخان سده های نخستین اسلامی برای تدوین آثار تاریخی خود از شاهنامه ها، خدای نامه ها و منابع اواخر دوره ساسانی بهره می گرفتند،‌ اطلاعات مندرج در آثار غالباً‌ متاخر از اقوال و گزارش های دبیران عهد ساسانی است و بنابراین،‌ ممکن است دستخوش تحریف و دگرگونی شده باشد. از جمله،‌ در این منابع به تبعیت از ساسانیان،‌ دوران فرمانروایی پارت ها ۵۵۶ سال به ۲۰۰ سال تقلیل داده شده است. یا اینکه منابع اسلامی دوره اشکانیان را با عهد اسکندر مقدونی آمیختند و آن را دوران ملوک الطوایف نامیده اند. با این همه،‌ مورخ امروزی می تواند با بررسی و توجه عمیق تر به پاره ای اشارات،‌ شوه های سازمان ها و دیوان های دولتی و قوانین و مقررات اجتماعی اوایل حکومت ساسانی که میراث دولت پیش از آن،‌ یعنی اشکانیان بوده است، دست یابد. مورخین مشهور دوره اسلامی که در آثار خود به تاریخ اشکانیان پرداخته اند، عبارتند از : ابوریحان بیرونی، ثعالبی،‌ طبری،‌ ابن خردادبه،‌ مسعودی،‌ ابن حوقل،‌ مقدسی.

گردآوری: سهیل اکبرپور - soheil akbarpour

منبع: بازشناسی منابع و مآخذ تاریخ ایران باستان، محمود جعفری دهقی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، ۱۳۹۱.صص 190-191-192-193-194

منبع : وبلاگ شخصی سهیل اکبرپورمنبع شناسی تاریخ اشکانیان
برچسب ها : اشکانیان ,تاریخ ,منابع ,مورخین ,دوره ,آثار ,تاریخ اشکانیان ,اشکانیان کرده ,تاریخ ایران ,ماورای قفقاز ,درباره تاریخ ,شناسی تاریخ اشکانیان ,منبع