منابع کلاسیک تاریخ اشکانی و مورخین کلاسیک

سهیل اکبرپور

اپی‌ین

این مورخ سده دوم میلادی خلاصه ای به یونانی در باب تاریخ سلوکیان در کتاب خود با عنوان تاریخ روم ارائه کرده است. وی در کتاب سیرایک،‌ گرگان را فرمانبردار سلوکوس اول می داند.

منتقدین تاریخ،‌ وی را در بیان حقایق تاریخی،‌ به جز پاره ای اشتباهات جغرافیایی بی طرف دانسته اند. بخش مهمی از آثار وی از میان رفته است و آنچه باقی مانده است،‌ شامل تاریخ دولت های پونت و کاپادوکیه است که بر اساس تاریخ های کهن نگاشته شده است. در میان آثار وی بخشی نیز به ارتباط دولت های ایران (تا اواسط سلسله اشکانی) با دول دیگر،‌ از جمله سلوکیان و رمیان اختصاص دارد.

اری‌ین

گزارش خود را در باب توطئه علیه اسکند از آریستوبول و بطلمیوس (رجال اسکندر) آورده است. وی همچنین گزارشی درباره ادعای الوهیت اسکندر و حمله او به هند ارائه نموده که حاضر اهمیت است. اری‌ین از اقدامات اسکندر در شوش نیز خبر داده است.

کتاب دیگر اری‌ین، پارتیکا است. در این تالیف،‌اری‌ین به تفضیل درباره اشکانیان و چگونگی روی کار آمدن آنها سخن گفته است. متاسفانه این تالیف اری‌ین از میان رفته و تنها بخش هایی از آن به وسیله فوتیوس و سینسلوس بر جای مانده است. منتقدین آثار مورخین کلاسیک معتقدند که گزارش های مربوط به آغاز تاسیس سلسله اشکانی با دیگر گزارش های مورخین کلاسیک از جمله استرابون، ترگوس و ژوستن متفاوت بوده و یا افسانه آمیخته است و هیچ کدام قابل اعتماد نیست. اری‌ین سعی کرده است که زندگی اشک اول (بنیاگذار سلسله اشکانی) را با افسانه هایی که درباره کوروش دوم رواج داشته،‌ نزدیک کند. با این حال،‌ گزارش اری‌ین درباره آغاز فرمانروایی پارتیان مهمترین گزارشی است که از این گروه مورخین کلاسیک در این باره باقی مانده است و مورخ باید با استفاده از شم تاریخی خود و مقایسه آن با دیگر داده های تاریخی از آن سود برد.

آفریکانوس

در سده سوم میلادی و در زمان امپراتور روم سمپتیموس سوروس (۱۹۳ تا ۲۱۱) می زیست. وی به منظور ثبت دقیق وقایع جنگ،‌ خود در جبهه ها شرکت می کرد. از جمله در نبرد رومیان با پارتیان شرکت داشت. اثر او به نان «پنج کتاب کرنولژی» حاوی ابتکار تازه وی در ابداع کورنولژی جدید است. در این زمینه،‌ وی تاریخ باستان را با تاریخ میلادی مقایسه نمود. آفریکانوس مقدار قابل توجهی یادداشت های نظامی و سیاسی از خود به جای گذاشته که مشروط بر تحلیل تاریخی و انتقادی آنها، برای تحقیق در تاریخ پارتیان سودمند است.

آمین مارسلن

آمین مارسلن (آمیانوس مارسلینوس؛ حدود ۳۳۰ م.) در انطاکیه در نهرالعاصی سوریه به دنیا آمد و در سال ۴۰۰ م. درگذشت. وی به عنوان سرباز ارتش روم در دوران امپراتور کنستانتین به خدمت پرداخت. وی در چند لشکرکشی به بین النهرین شرکت کرد. از جمله،‌ در جنگ های افسوس در سده چهارم میلادی که میان سلوکوس و یکی از رقبای او به نام آنتیوگونوس صورت گرفت،‌ شرکت داشت و توصیف های مفصلی از آن جنگ در آثار خود به نگارش درآورد. تاریخ او در ۳۱ دفتر از دوران پادشاهی دومیتیانوس تا وانس ار دربر می گیرد. از این تاریخ تنها ۱۸ دفتر آن باقی مانده است. این مورخ بر اساس منابع تاریخی،‌ گزارشی درباره رفتار اردشیر «درازدست» به دست داده است.

آنچه از آثار این مورخ به دوران سلوکی مرتبط است،‌ گزارشی است که وی درباره بنای چندین شهر با نام های یونانی در شرق و از جمله در ایران داده است که بنای آنها را به اسکندر نسبت می دهند.

آمین مارسلن اطلاعات ارزشمندی در زمینه تقسیمات جغرافیای ایران دوره پارت به ما داده است.

استرابون

وی در کتاب ۱۳ آذربایجان (آتروپات) را در زمره قلمرو سلوکیان نمی داند و گزارش مفصلی درباره آن به دست نمی دهد. جز اینکه این ولایت را در شمال ماد می داند و پایتخت آن را «گازاکا» می نویسد. این شهر را امروز با تخت سلیمان یکی دانسته اند.

کتاب جغرافیای استرابون که در آن اطلاعات ارزشمندی در زمینه تقسیمات جغرافیایی ایران دوره پارت به دست داده است،‌ در هفده فصل هنوز موجود است. این کتاب همچنین حاوی اطلاعات سودمندی درباره سرزمین ها و کشورهای گوناگون مانند ایتالیا،‌ گل (فرانسه)،‌ بریتانیا،‌ سیسیل،‌ سرزمین های امپراتوری روم،‌ یونان و آسیای صغیر،‌ دریای کاسپین،‌ ایران،‌ هند،‌ سواحل مغرب،‌ عربستان،‌ مصر و آفریقا است. این اثر که به عنوان یکی از مهمترین تالیفات جغرافیایی جهان باستان تلقی می شود،‌ همراه با متن یونانی و گزارش انگلیسی،‌ به انضمام یادداشت ها و توضیحات سودمند به وسیله جونز در هشت جلد منتشر شده است. روایات او درباره ایران در ۱۸۶۵ م توسط راپ،‌ پژوهشگر آلمانی به چاپ رسید. بهترین ترجمه و چاپ این اثر از آن مولتون است که همراه با یادداشت هایی ارزنده به انگلیسی چاپ شده است.

پلوتارک

از آثار پلوتارک می توان نکاتی درباره محاکمه فیلوتاس به خاطر سوءقصد به جان اسکندر،‌ حمله اسکندر به هند، ازدواج اسکندر با استاتیرا دختر داریوش در شوش استخراج نمود.

در کتاب اییس و اوزیریس اشارات و توضیحاتی در باب دین قدیم ایرانیان از جمله درباره زروان ارائه شده که از اهمیت خاصی برخرودار است. گزارش پلوتارک از زندگی کراسوس و آنتونی که هر دو مغلوب پارتیان شدند،‌ برای تاریخ پارت‌ها حائز اهمیت است. همچنین، تاریخ پلوتارک به دلیل گزارش جنگهای کراسوس و سورنا در زمان ارد، یکی از اسناد منحصر به فرد مهمی است که در این زمینه موجود است.

پلین قدیم (پلینی)

گابوس پیلینیوس معروف به پلین قدیم (پلینی)،‌ که در فصل قبل از او یاد شد، یکی از دانشمندان و مروخین روم در سده نخست میلادی است. تولد او را در سال ۲۳ م و دوران باروری علمی او را همزمان با عصر باش اول اشکانی (۵۱ تا ۷۹ م.) دانسته اند. وی برادرزاده کوچکتر از خود با همین نام داشته که برای پیشگیری از اشتباه،‌ وی را پلین جوان نامیده اند.

از پلینی آگاهی های سودمندی در باب سرزمین باختر در عهد سلوکی، سازمان نظامی آنها،‌ بنای شهر لائودیسه،‌ رد پای سلوکیان سغد، گزراش هایی دست اول درباره پارتیان و برخی اطلاعات مفید دیگر می توان استخراج کرد. از این مورخ کتاب ارزشمندی با نام تاریخ طبیعی باقی مانده که شامل ۳۷ جلد است. از جمله ایراداتی که به این مورخ گرفته اند، اختلاط و درآمیختن مسائل تاریخی با علوم طبیعی است که ناشی از احاطه و اشراف او به علوم زمان خود بوده است. در مقابل،‌ به جرات می توان گفت که آثار این مورخ بزرگ به واسطه پرداختن به شرق باستان از جلمه و به ویژه ایران از اهمیت بسیاری برخوردار است.

پولیبیوس

در آراء و نظریات تاریخی این مورخ سه نقص عمده مشاهده شده:

  1. حوادث و وقایعی را که انگاشته است.
  2. وقایعی را که علیه منافع دوستان و بزرگان روم بوده و در آثار خود نقل نکرده است.
  3. حوادث تاریخی را بر اساس برداشت های و استباط های خود تفسیر نموده و هدف او آن بوده که از آثارش نتیجه گیری های اخلاقی گرفته شود.

به رغم انتقادات فوق که مشیرالدوله پیرنیا در کتاب تاریخ ایران باستان نسبت به آراء و نظریات این مورخ دانسته،‌ وی را باید مورخی واقع بین دانست،‌ زیرا همواره تلاش می کرد علت حوادث و وقایع را دریابد و آن را برای خواننده روشن سازد. وی حتی نام تاریخ خود را «پراگماتیک» نهاد است. پولیبیوس علاوه بر آثاری که پیش از این نام برده شد،‌ تاریخ روم را تدوین نمود. وی خود در جریان وقایع تاریخ روم حضور داشته و بنابراین،‌ نوشته های او از جمله آثار و منابع دست اول به شمار می رود. همانگونه که پیش از این اشاره شد، غالب نوشته های این مورخ از میان رفته و نوشته های او را مورخین بعد از او نقل کرده اند.

در مجموع آنچه در آثار پولیبیوس قابل توجه و حائز اهمیت است،‌ یکی گزارشی است که از توجه شاهان هخامنشی نسبت به احداث قنات ها و شیوه های آبیاری در آن دوران نموده اند. علاوه بر آن،‌ وی گفته های استرابون را درباره آذربایجان (آتروپات) تائید و نکات تازه ای در این باره اعلامی می کند. وی همچنین اضافه می کند که اسکندر چند شهر یونانی در مرزهای ماد بنیاد نمود تا آن منطقه را از دستبرد بربرها در امان نگاه دارد. در خاتمه یادآور می شود که گزارش پولیب درباره سرمت ها نیز به واسطه آنکه نخستین و تنها اهمیت فراوان است. سرمت ها بنابر گفته پولیب،‌ اقوامی ایرانی بودند که در سرزمین ی میان دن و دنیپر جای داشتند. نام این قوم را نباید با نام سورمات ها که هرودوت از آن یاد کرده اشتباه کرد.

اما آنچه به سلوکیان مرتبط است،‌ گزارشی است که پولیب در باب اوضاع باختر در عهد سلوکی و ارتباط شاهان آن از جمله آنتیوخس سوم داده است. نکته حائز اهمیت آن است که جز این گزارش و اطلاعات اندکی که ین مورخ درباره استقلال باختر و جدایی آن از قلمرو سلوکی به دست داده است، آگاهی دیگری از این سامان موجود نیست.

دیودور

گزارش دیودور درباره توطئه فیلوتاس علیه اسکندر را از کنت کورث اقتباس شده است. همچنین گزارش حمله اسکندر به هند و وقایع پس از مرگ اسکندر از جمله نکات مهم درباره منابع دوران سلوکی است.

ژوستن

ژوستن در آثار خود نکاتی درباره تاریخ هخامنشی و بویژه اواخر کار این امپراتوری و جنگ های اسکندر مقدونی و ورود او را به ایران و نیز وقایع پس از مرگ اسکندر را ارائه کرده است . همچنین گزارش وی درباره سازمان های نظامی سلوکوس،‌ پیداشیش حکومت باختر در عهد سلوکی،‌ پایتخت های اشکانی،‌ حکومت مهرداد دوم در ارمنستان پاره ای اطلاعات دیگر درباره اشکانیان حائز توجه و اهمیت است.

آکاتانژ

این مورخ ارمنی در سده چهارم پیش از میلاد در ارمنستان می زیست و دبیر مهرداد دوم پادشاه ارمنستان بود. وی تاریخ این پادشاه را تالیف نمود. از نوشته های او آگاهی های ارزنده ای بویژه در باب دین ایرانیان در عهد سلوکی می توان بدست آورد.

بطلمیوس

بطلمیوس، ریاضی دان و دانشمند بزرگ نیمه نخست سده دوم میلادی است که در اسکندریه می زیست. از زندگی او آگاهی چندانی در دست نیست. ولی در نجوم و جغرافیا نیز تالیفاتی داشته که هنوز از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است. اثر مشهور او در ریاضی کتاب المجستی است که در سیزده جلد تدوین یافته و همواره مورد توجه دانشمندان ریاضی و هندسه بود است. تالیف دیگر او در جغرافیا شامل هشت جلد است که در آن، اوضاع جغرافیایی ایران باستان را نیز مطرح کرده است.

آپولودوروس آرتمیتایی

وی که از تاریخ زندگیش آگاهی چندانی در دست نیست، کتابی با عنوان تاریخ پارتیان نوشته که شامل چهار جلد است و تنها بخشی هایی از آن باقی مانده که به وسیله آتنائوس و استرابون،‌ به ما رسیده است. آنگونه که این مورخین در آثار خود تاکید می کنند،‌ گزارش های ـپولودوروس قابل اطمینان و ارزشمند تلفی می شده و از دقت فوق العاده ای برخوردار بوده است. این مورخ که پس از مورخان اسکندر و جغرافی دانان قدیم، از منابع دست دوم تاریخ اشکانی به شمار می رود،‌ خود درباره صحت گزارش هایی که ارائه می کرده،‌ شخصاً تحقیق و تفحض می نموده و نوشته های خود را بر اساس تحقیقات محلی و تحقیق از مسافران و بازرگانان یونانی تدوین نموده است. بنابراین،‌ می توان گفت که وی از مورخین معتبر کلاسیک محسوب می گردد.

آتنه

آنچه از آثار او به تاریخ اشکانیان مربوط می شود آن است که تالیفات تاریخی او غالباً‌ نقل گفته های مورخین پیش از اوست که اینک آثارشان در دست نیست. برای مثال،‌ آتنه بخش هایی از کتاب تاریخ پارتیان تالیف آپولودوروس را نقل کرده است که اطلاعات دقیقی درباره شاهنشاهی اشکانی به دست می دهد.

ارزیوس

ارزیوس از مورخین سده چهارم و پنجم میلادی است. وی اهل تاراکن اسپانیا است. در اوایل سده پنجم به سلک مسیحیان در آمد و در حلقه ارادت سنت اگوستن، یکی از بزرگان کلیسای کاتولیک قرار گرفت. در نوشتن آثار خود به منابع لاتین دسترسی داشته و بخشی از تالیفات او به تاریخ پارتیان اختصاص دارد.

ایزیدور خاراکسی

ایزیدور اهل خاراکس (شهری در خلیج فارس) و در مه‌سن سکونت داشت. وی در اوایل میلاد مسیح می زیست. تالیف ارزشمند او به نام چاپارخانه های پارتها از اهمیت خاصی در تاریخ اشکانیان برخوردار است. ایزیدور در این تالیف جاده امپراتوری پارت را که از شهر زوگمای فرات به اسکندیه زخج کشیده شده بود، توصیف می کند و در این مسیر از نوزده ساتراپ نشین پارتی یاد می کند. وی همچنین،‌ راه های پیک‌رو را که به سوی شرق ایران می روند، شرح داد و گروهی از آبادی های سلوکیان را نیز نام برده است. به نظر می رسد که وی تجربیات شخصی خود را با اطلاعات رسمی مربوط به دوره مهرداد دوم اشکانی (۱۲۴/۱۲۳ - ۸۷/۸۸ پ.م.) درآمیخته و در تالیف خود ارائه کرده است. ایزیدور همچنین خاستگاه اشکانیان را شهر آساک گزارش می دهد و می گوید که ارشک در این شهر به شاهی نشست و در آنجا آتش جاویدان را روشن نگاه می داشت. افزون بر این،‌ گزارش او در باب صید مرواردی در خلیج فارس،‌ پیروزی مهرداد دوم اشکانی بر سکاها و اطاعت آنها از پارتیان و در نتیجه اتصال مرزهای پارتیان به هندوستان،‌ به طوری که قندهار در درون سرزمین پارت قرار گرفته بود حائز اهمیت است.

تروگ پومپه

پومپه دارای تالیف مهمی در تاریخ عمومی جهان، از جمله خاورمیانه و خاور نزدیک بوده، پس از آن تاریخ مقدونیان و فرمانروایی پارتیان را تا ۲۰ پ.م. ذکر کرده است. متاسفانه اصل این کتاب از میان رفته اما ژوستن در سده سوم میلادی خلاصه ای از آن را به زبان لاتین فراهم کرده است. گروهی از منتقدین منبع خبر پومپه را درباره تاریخ پارتیان آپولودوروس آرمیتایی دانسته اند. به هر حال، با وجود اشکالاتی که در گزارش ژوستن از این تاریخ وجود دارد، مورخ تاریخ اشکانیان را می تواند از آن با دقت و احتیاط، استفاده کند.

دیون کاسیوس

دیون کاسیوس، مورخ تاریخ روم را تا سال ۲۲۹ م. نوشت. به طور کلی آنچه وی در باب وقایع تاریخی روم قدیم نوشته چندان مرود اعتماد نیست، اما اطلاعات مربوط به زمان خود او با واقعیات منطبق است. تاریخ دیون کاسیوس وقایع مربوط به مبارزات اشکانیان را با رومیان تا سقوط دولت اشکانی در بردارد و از این اثر می توان در باب تاریخ اشکانیان و ارتباط آنها با رومیان، اطلاعات مفیدی به دست آورد.

سیسرون

خطیب و سخنران نامدار روم بود که طی نامه هایی برای سنای روم، حوادث روزانه ای که بر اثر اختلافات مرزی ایران و روم روی داده، گزارش کرده و بدین ترتیب اطلاعات سودمندی به دست داده است.

 

فیلوسترات

فیلوسترات (۱۷۲-۲۲۴ م) معاصر بلاش سوم و چهارم و پنجم اشکانی بود که خود از سرزمین ایران دیدار کرده بود، در یکی از تالیفات خود (زندگی آپولون) درباره مراسم قربانی اسب در میان پارتیان که ظاهراً سنتی بر جای مانده از اقوام آریایی بوده، گزارشی تهیه کرده است.

اوسین (لوکیانوس)

لوسین مشهور به لوکیانوس در سال ۱۲۵ م در ساموسات واقع در ساحل رود فرات و شمال شرق انطاکیه متولد شد. زبان یونانی را آموخت و در دادگستری مشغول به کار شد. سپس سفرهایی بسیاری به آسیای صغیر، یونان، مقدونیه، ایتالیا و گالیا کرد. نوشته هایی در فلسفه و فن فصاحت داد و تالیف او در تاریخ، کابی است درباره جنگ رومی ها و پارتی ها، که در ۱۶۵ م. نگاشته است. وی یکی از نویسندگان طنزپرداز بود که دارای ۸۶ تالیف بود و از او نوشته هایی نظیر مکالمه مردگان، مکالمه خدایان، پرومته و چندین اثر دیگر باقی مانده است.

هرودیانوس

هرودیانوس، مورخ یونانی، در سده سوم میلادی می زیست. دوران زندگی او را میان ۱۷۹ تا ۲۴۱ میلادی می دانند. وی در اسکندریه متولد شد و در روم زندگی کرد. هرودیانوس صاحب تالیفی به نام تاریخ روم است که در هشت جلد نوشته شده و به زبان یونانی است. وی در همین کتاب، گزارشی از روی کار آمدن اردشیر ساسانی ارائه داده است. مورخین وی را مردی گزافه گو و نادرست و آثار او را غیر قابل اعماد خوانده اند.

یوتروپیوس

یوتروپیوس در جنگ ژولین، میان امپراتور روم با شاپور دوم ساسانی، شرکت داشته است. تاریخ روم را به اختصار از آغاز تا سال ۳۶۲ میلادی نوشته است. منتقدین اظهر نظرهای او را بی طرفانه دانسته اند. از نوشته های او بخش هایی نیز به تاریخ اشکانیان اختصاص دارد. وی در ۳۷۹ میلادی درگذشت.

یوستی‌نیوس

یوستی‌نیوس مورخ سده دوم میلادی است. وی دارای تالیفی به نام اپیتومه (خلاصه) است که بخش های برخی کتب گمشده مورخین پیش از خود را، نظیر پارتیکای آپولودوروس آرتمیتای، در آن گرد آورده که متاسفانه در این تالیف حوادث سال های ۹۴ تا ۹۶ میلادی از قلم افتاده است. هر چند تالیف وی به دلیل اشتباهات نویسنده اصلی یا شاید تخلیص کننده، خالی از خطای بسیار نیست، کاملترین تالیفی است که باید برای آگاهی از تاریخ پارت استفاده شود.

دیگر مورخین

کرنلیوس تاسی‌توس یا تاسیت، مورخ رومی سده های اول و دوم میلادی، با تکیه بر جنگ های کربولو بخش مهمی از تاریخ اشکانیان را ثبت کرده است.

تاکیتوس

  1. پولیب (پولیبویس) گزارشی درباره لشکرکشی آنتیخوس سلوکی به شرق ارائه داده که طی آن، پادشاه سلوکی با پارتیان نیز درگیر می شود.
  2. پلین ارشد توصیف هایی که از جغرافیای تاریخی ایران و آسیا نموده است.
  3. کوینتوس دلیوس، ولیوس پاترکولوس، هوراس، پولین، فرونتو و کاپی‌تولینوس نیز هر یک به گونه ای مستقیم یا غیر مستقیم اشاراتی به تاریخ اشکانیان کرده اند.

گردآوری: سهیل اکبرپور - soheil akbarpour

منبع:  بازشناسی منابع و مآخذ تاریخ ایران باستان، محمود جعفری دهقی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، ۱۳۹۱.صص 154-155-156-157-158-184-185-186-187-188-189-190-191-192-193-194

منبع : وبلاگ شخصی سهیل اکبرپورمنابع کلاسیکِ تاریخ اشکانیان
برچسب ها : تاریخ ,گزارش ,مورخ ,کرده ,آثار ,میلادی ,تاریخ اشکانیان ,باقی مانده ,تاریخ پارتیان ,میان رفته ,مورخین کلاسیک ,اهمیت بسیاری برخوردار ,مرتبط است،‌